باکوی ایران

جنگ‌هاي روس با ايران و نقش فقهاي شيعه

• روح‌الله حسينيان

قرن نوزدهم ميلادي [1179 تا 1279 هجري خورشيدي] قرن تكامل سلطه و تكون امپرياليسم بود. ايران گرچه مستعمره هيچ كشوري نبوده است، اما به دليل موقعيت استراتژيكش هميشه مورد توجه استعمارگران بوده است. نكته ديگري كه موقعيت را براي ايران خطرناك كرد، چشم طمع روسيه تزاري به ايران براي رسيدن به آب‌هاي گرم بود. پطركبير در اوايل قرن 18 دكترين توسعه مرزهاي شمالي و جنوبي خود را تدوين كرد. گرچه او خود موفق به اجراي چنين طرحي نشد، ولي آرمان‌هاي او هميشه الهام‌بخش تزارهاي بعدي بود.

در وصيتنامه منسوب به پطركبير آمده است كه «ممالك گرجستان و ولايت قفقاز، شريان حياتي ايران است و همين كه نوك نيش تسلط روسيه بر آن خليد، في‌الفور خون ضعيف از رگ دولت ايران فوران خواهد كرد... بر شما لازم است كه بدون فوت وقت ممالك گرجستان و قفقاز را تسخير نموده و فرمانفرماي ايران را خادم و نوكر مطيع خود سازيد.»⁽¹⁾

در آخرين بده بستان‌هاي شمال غربي ايران، گرجستان جزء متصرفات ايران بود و فرمانرواي گرجستان به عنوان والي، از سوي ايران تنفيذ مي‌شد. در سال 1197 قمري بين هراكليوس دوم، حاكم گرجستان و كاترين دوم قراردادي بسته شد و از آن به بعد گرجستان تحت‌الحمايه روسيه قرار گرفت. آقامحمدخان قاجار در سال 1209 مجدداً گرجستان را تصرف كرد و حاكم گرجستان فرار كرد. در سال 1215 گرگين خان، پسرهراكليوس با حمايت الكساندر دوم، تزار روس حاكم گرجستان شد و در همان سال قراردادي بين گرگين‌خان و الكساندر منعقد شد كه وارث حكومت گرجستان الكساندر باشد. دو سال بعد روس‌ها به گرجستان حمله كردند و تزار روس با يك اعلاميه انسان دوستانه! الحاق گرجستان به روسيه را اعلام كرد.⁽²⁾ اين تجاوز، جنگي را در پي داشت كه در سال 1218 ق شروع و در سال 1228 ق با شكست ايران منجر به قرارداد ننگين گلستان شد. در نتيجه اين قرارداد كه با ميانجيگري مرموزانه انگليس به امضا رسيد، ولايات قره‌باغ، گنجه، شكي، شيروان، قبه، دربند، باكو و قسمتي از طالش و تمامي داغستان و گرجستان به تصرف روسيه درآمد.

نقش فقيهان شيعه در جنگ ايران و روس

بزرگان دولت قاجار وقتي از كمك دولت‌هاي فرانسه و انگليس نااميد شدند، به اين نتيجه رسيدند كه «لازم و واجب است كه تجاوزات روسيه را در محال گرجستان و تفليس به علماي اسلام اعلام دارند كه آنان به موجب تشويق، اهالي اسلامي را بر عليه تجاوز روسيه بشورانند و امر جهاد صادر نمايند. پس از موافقت، اين امر به ميرزا بزرگ فراهاني كه يكي از وطن‌پرستان به شمار مي‌رفت واگذار گرديد. مشاراليه براي انجام منظور، حاج ملاباقر سلماسي و صدرالدين تبريزي را ملاقات و آنان را به سوي عتبات گسيل داشت تا پيشامد لشكركشي روسيه را در حدود شمال ايران به گرجستان و داغستان و ساير نقاط شمال، به  عرض شيخ‌محمدجعفر نجفي و آسيدعلي اصفهاني برسانند.»⁽³⁾

آيت‌الله شيخ محمدجعفرنجفي، معروف به كاشف الغطاء كه اصالتاً عرب و يكي از مراجع تقليد زمانش بوده، در روستاي جناحي از توابع حله متولد شد و به نجف رفت. پس از تحصيلات مقدماتي از حوزه درس آيت‌الله وحيد بهبهاني بهره‌مند شد. كتاب معروف وي «كشف‌الغطاء» است كه از بهترين كتاب‌هاي استدلالي فقه است. از خصوصيات اخلاقي وي گفته‌اند؛ داراي صولت و شكوه و وزانت بود، اما درعين حال متواضع، فروتن و با مؤمنان بي‌تكبر بود. در مورد تكامل اجتماعي‌اش گفته شده: جعفرك بود، جعفر شد. بعد شيخ‌جعفر، سپس شيخ‌العراق و آنگاه بزرگ مشايخ مسلمين شد.

وي در سال 1227 قمري در نجف اشرف وفات كرد و همان‌جا به خاك سپرده شد.⁽⁴⁾ وي در غائله وهابيون (حمله به نجف) رهبري جهاد را برعهده گرفت و در مقابل حملات آن‌ها سور(ديوار) نجف را ساخت و همراه با ساير علما و همكاري مردم مسلحانه استقامت كرد تا سرانجام وهابيون متواري شدند.⁽⁵⁾

مرحوم كاشف‌الغطاء براي دفاع از مرزهاي ايران فتواي جهاد صادر كرد و چنان‌چه از « كشف‌الغطاء» پيداست، وي معتقد به ولايت فقيه بوده و جهاد را ابتدائاً از اختيارات پيامبر (ص) و ائمه هدي مي‌دانسته است: «به درستي كه سياست جهاد، دفع اهل كفر و عناد و جمع لشكر و سپاه مخصوص است به بزرگان از پيغمبران و ائمه امنا» و پس از ائمه هدي، عالمان دين را نايب معصومين مي‌داند و مي‌گويد: «و كسي كه قائم مقام ايشان است از علما»‌ و چون خود را از لحاظ شرعي مسئول قيام به جنگ مي‌داند، اما دست خود را از قدرت كوتاه مي‌بيند با حق شرعي ولايتي، اين مسئوليت واقعي را به عهده دولت مردان مي‌گذارد و مي‌فرمايد: «پس از حصول موانع ظهور و عدم امكان قيام ما و قيام علما به اين امور، اذن داديم به پادشاه اين زمان و يگانه دوران» و توجيه اين اجازه را در اين مي‌بيند كه شاه ايران «معترف است به اطاعت، و سالك است در رفع دشمنان به طريق شريعت، فتحعلي شاه قاجار ـ حَفظَه‌الله مما يخاف و يخشاه ـ و كسي را كه ولي‌عهد و قايم‌مقام خود داشته و ملك آذربايجان را به او واگذاشته و اوست شاهزاده عباس ميرزا».

مرحوم كاشف‌الغطاء با ظرافتي خاص اين دو را از اعوان و انصار خود ترسيم مي‌كند و نه افرادي مستقل، لذا در دعاي بعد مي‌گويد: «عباس ميرزا، دخله‌الله في شفاعتنا و جعله في‌الدنيا و الاخره تحت ظلنا و في حمايتنا» يعني عباس ميرزا كه خداوند او را مشمول شفاعت ما بگرداند و در دنيا و آخرت در زير سايه ما و كمك‌هاي ما قرار دهد.

مرحوم كاشف‌الغطاء باز براي تأكيد ـ بر اين كه اين جهاد نه به اعتبار شاهان قاجار است، بلكه به اعتبار ولايت فقهاست ـ اضافه مي‌كند كه «هر كه در سپاه ايشان قتيل شود، مثل آن است كه در لشكر ما به قتل رسيده و آن كه اطاعت ايشان كند؛ چنان است كه اطاعت ما كرده و هر كه ايشان را ياري نكند، نديم ندامت شود و محروم از شفاعت ما در روز قيامت باشد.»⁽⁶⁾

يكي ديگر از عالمان اثرگذار در جنگ روس و ايران آسيدعلي، ‌صاحب رياض است.سيدعلي طباطبايي در سال 1161 قمري در كاظمين متولد شد. وي خواهرزاده و داماد وحيد بهبهاني است. پس از دروس مقدماتي درنزد استاد كل، وحيد بهبهاني  به تلمّذ پرداخت و به سرعت از عالمان مشهور شد. حوزه درس وي به خاطر بيان رسا و دقايق علمي‌اش رونق گرفت و تمام علما و مجتهدين كربلا در درس وي حاضر مي‌شدند. وي كتابي را به نام «رياض‌المسائل في بيان احكام الشرع بالدلائل» در شرح «مختصر النافع» علامه حلي نوشت. اين كتاب يكي از پرمحتواترين و پيچيده‌ترين كتاب‌هاي فقهي است كه هيچ مجتهدي از آن بي‌نياز نيست. معروف است كه شيخ‌انصاري به شاگردان خود سفارش كرده كه اگر مي‌خواهيد به اجتهاد برسيد، كتاب «رياض المسائل» را به دقت مطالعه كنيد.

وي پدر عالم مجاهد آيت‌الله سيدمحمد مجاهد است كه در جنگ دوم ايران و روس شخصاً شركت كرد. آقاسيدعلي صاحب رياض در سال 1231 ق در كربلا وفات يافت؛ اما شاگردان مجتهدي را از خود به يادگار گذاشت.⁽⁷⁾

سيدعلي‌طباطبايي، صاحب «رياض» نيز رساله‌اي در وجوب جهاد با كفار روس نوشت و تمام مسائل مهم جهاد از قبيل بسيج، كمك مالي، سربازگيري، مخارج جنگ، غنائم، هزينه از انفال يا خمس و زكات و يا ماليات، غسل و كفن شهدا و ... را در آن آورده است.

در اين رساله اطاعت مردم از شاه و نايب‌السلطنه عباس ميرزا واجب شده است و اين اطاعت را از باب اجازه ولائيّه خود و كاشف‌الغطاء مي‌داند : «بنابر اجازت اين دو نايب امام (ع) و صريح فتواي علماي اعلام، ظاهر است كه جهاد به متابعت پادشاه زمان كه مقصود از آن حفظ بيضه اسلام و مال و عرض و جان بلاد مسلمين باشد، مقاتله في سبيل‌الله است». وي همة مسئولين جنگ از شاه تا فرماندهان دسته را موظف مي‌كند: «ايشان راست رجوع به مجتهد براي دانستن طريقه و احكام شرعيه، و از آن جمله آن است كه پادشاه بدون اضطرار در حرب و قتال سبقت نگيرند و از حدوث امري كه شوكت اسلام را بشكند، بر حذر باشد.»

مرحوم صاحب «رياض»، دفاع از مرزهاي اسلام را در زمان غيبت مهم‌تر از حضور امام (ع) مي‌داند و مي‌فرمايد: «مرابطه زمان غيبت كه براي حفظ بيضه اسلام يا خون يا عرض مسلمين باشد و با متابعت امرا و حكّام ـ سيّما به اذن نواب عامه ـ به علم آيد، افضل است از مرابطه و مجاهده هنگام حضور امام (ع).» وي غسل و كفن كشته‌شدگان را لازم نمي‌داند و مي‌فرمايد: « و دفن مي‌شود با لباس خود».⁽⁸⁾

اين دو مرجع بزرگ تشيّع در نجف تنها بر فتواي خود اتكا نكردند و از آن جا كه مي‌دانستند بعضي مردم ايران مقلد مراجع ساكن ايران هستند «به هر يك از پيشواياني كه طرف تقليد عامه بودند، شرحي صادر نموده، به قم ، كاشان، يزد ، اصفهان، شيراز [و] ساير بلاد ارسال داشتند» تا علماي ايران نيز حكم صادر كنند. «من جمله از علماي محلي ‌ملا‌احمد نراقي، ميرمحمدحسين سلطان‌العلما (امام جمعه اصفهان) و ملا‌علي‌اكبر اصفهاني كه اعظم علما محسوب بودند، بدين دستور احكامي صادر نمودند» و براي اطلاع مردم ايران «مباشر اين امر، ميرزا بزرگ [فراهاني] عبارت بيانات مجتهدين را به طرز رساله درآورده [موسوم به احكام الجهاد و اسباب الرشاد] در تمام شهرهاي مملكت منتشر ساخت. در اندك وقت كليه ايران ـ به خصوص آذربايجان ـ به شورش پرداخته، با وسايل لازم مهياي جدال عمومي با روسيه شدند.»⁽⁹⁾

جنگ دوم روس و ايران

در علت وقوع جنگ دوم سخن‌هاي بسياري گفته‌اند و بعضي از نويسندگان، علما را به ايجاد درگيري مجدد متهم كرده‌اند، ولي با مراجعه به تاريخ، غيرعلمي بودن اين سخن آشكار مي‌شود. علت وقوع مجدد جنگ را بايد در حوادث زير جستجو كرد:

1ـ تصرف تجاوزكارانه [منطقه] گوگچه توسط قواي روس

2ـ هيجان ملي ـ مذهبي مردم [براي آزادي اراضي اشغال شده از اسارت روسها]

3ـ تمايل شخصي عباس ميرزا، فرمانده كل قواي ايراني براي جبران شكست قبلي‌اش.

 ژنرال سرپرسي سايكس در علت وقوع جنگ جديد مي‌گويد:

«مواد عهدنامه گلستان به قدري مبهم بود كه سه ناحيه‌اي كه بين ايروان و درياچه گوگچه قرار داشت و مهم‌تر از همه شهر گوگچه بود كه تكليفي برايشان معين نشده بود و بر سر آن‌ها نزاع جريان داشت. بين ژنرال يرمولوف و عباس ميرزا مذاكراتي در اين باره به وقوع پيوست، ولي چون به نتيجه قطعي نرسيد، نيروي روس، گوگچه را تصرف نمود.»⁽¹⁰⁾

محمدتقي لسان‌الملك سپهر در اين باره مي‌نويسد:

« اين هنگام (سال 1240 ق ـ 1824 م) كارداران دولت روسيه را نصب خاطر گشت كه با دولت ايران نقض عهد كنند و پيمان بشكنند. پس سخن درانداختند كه بعضي از اراضي گوگچه ايروان به حكم صلح‌نامه بايد در تحت فرمان ما باشد.»⁽¹¹⁾

نمايندگان روس براي مذاكره به ايران آمدند و مذاكره با حضور ميرزا ابوالحسن‌خان شيرازي و ميرزا محمدعلي آشتياني كه خود از تهيه‌كنندگان عهدنامه بودند شروع شد، اما مذاكرات با تهديد نمايندگان روس به نتيجه نرسيد و ميرزا‌صادق وقايع‌نگار به اتفاق نمايندگان روس به تفليس رفت تا با يرمولوف، فرمانده نظامي منطقه مذاكره كند، اما قبل از رسيدن نماينده ايران، روس‌ها قريه بالغ‌لو را تصرف كردند.⁽¹²⁾ ميرزامحمدصادق وقايع‌نگار خود به طور مفصل مأموريتش را توضيح مي‌دهد و مي‌گويد: آن‌ها به هزار حيله مي‌خواستند من از مأموريت منصرف شوم، ولي به مأموريت خود ادامه دادم و موضوع مذاكره را تصرف اوچ كليسا قرار دادم « و نيز مأموريت خود را نسبت به واگذاري قراء متصرفي كه از طرف سران روسيه از روي تجاوز صورت گرفته بود، بيان داشتم». طرف مذاكره نسبت به ميرزاصادق شروع به پرخاش مي‌كند و مي‌گويد: « ما آن چه تا حال تصرف كرده يا بعدها به تصرف خود درآوريم، ملك خود مي‌دانيم و بدون حكم امناي روسيه تخليه آن‌ها غيرممكن است، بنابراين بيش از اين گفتگو و مشاجره مورد ندارد».⁽¹³⁾

تصميم بر جنگ

ميرزا محمدصادق پس از مذاكره فوراً به سوي ايران عزيمت مي‌كند و گزارش را به نظر شاه مي‌رساند. «فتحعلي شاه پس از استماع از تجاوزات روس‌ها در صدد تلافي برآمد، دستور داد: « چون دست تجاوز از طرف روسيه دراز شد و رعايت معاهده ننموده، عهد خود را شكسته‌اند؛ سران ايران به حمله پرداخته، محل‌هاي متصرف شده را از يد آنان خارج نمايند و يك نسخه از مدرك [گزارش] را به وقايع‌نگار رد كرده، براي سران روسيه در تفليس بفرستد.»⁽¹⁴⁾

مرحوم سپهر نيز تصميم‌گيري براي جنگ را به فتحعلي شاه نسبت مي‌دهد و مي‌گويد: «در اين هنگام شاهنشاه ايران در كيفر جماعت روسيه يك جهت شد».

نكته ديگري كه موجب تهييج احساسات عمومي شد، اين بود كه روس‌ها «در اين مدت كه در اراضي مسلمانان مسلط بودند از دراز دستي به زنان بيگانه [مسلمان] و اخذ اموال مردم خودداري نمي‌نمودند.»⁽¹⁵⁾

تصرف مناطق جديد از يك طرف و تعدي به مردم مسلمان شكست خورده فضاي ايران را تغيير داد: « درنتيجه اين دست درازي احساسات شديد و خصمانه ايرانيان كه بر اثر فتوحات روسيه و هم چنين رفتار تحقيرآميز وي نسبت به اتباع جديد مسلمان خود به هيجان آمده بود، باعث شد كه يك نمايش ملي به نفع جنگ وقوع يابد.»⁽¹⁶⁾

مردم تحت ستم مناطق كه از حكومت نااميد شده بودند، دست به دامان علماي نجف شدند. [چون روسيه قراباغ و شيروانات را به انضمام گنجه تحت تسلط خود در آورده بود، سالداتها در اين ولايات به وسائل مختلف باعث اذيت و آزار ساكنين آن نواحي بودند و دست رنج [آن‌ها] را به هر عنوان از كف رعايا ربوده، به جانب روسيه حمل مي‌كردند... ساكنين سه ولايت مزبور ... شكايتي به وسيله فرستاده مخصوص به سوي عتبات فرستادند و در نزد علماي عظام آقا سيدمحمد اصفهاني و علماي ديگر از تعديات روسيه و طرز رفتار خشن آنان نسبت به مسلمانان [شكوه نمودند] و از علماي مزبور خواهان بذل توجه شدند تا زارعين را از چنگال آنان رهايي بخشند.»⁽¹⁷⁾

غير از مردم سرزمين‌هاي اشغالي، اين حديث به دست «بعضي از چاكران نايب السلطنه [عباس ميرزا] كه از مصالحه با روسيان دل نگران بودند، گوشزد آقا سيدمحمداصفهاني كه ساكن عتبات عاليات بود گشت.»

آيت‌الله سيدمحمد مجاهد چون مي‌دانست كه تصميم در اين باره بدون نظر دولت ممكن نيست، ابتدا به رايزني با حكومت ايران پرداخت:‌ « بنا به مصلحت و صوابديد آيت‌الله محمدمجتهد اصفهاني لازم دانستند كه دولت ايران را از شكايت مردم آن سه محل واقف سازند.»⁽¹⁸⁾

علماي نجف جلسه‌اي مشورتي گرفتند و به اين نتيجه رسيدند كه چون «برهم زدن مصالحه [بين ايران و روس] به صلاح دولت ايران نيست» اول يكي از علما به صورت انفرادي حكم جهاد را در مقابل روس اعلام كند و علي‌القاعده پس از مطالعه، تصميم نهايي گرفته شود. آنگاه «به آراي جمهور مجتهدين، ابتدا به وسيله ملارضاي خويي⁽¹⁹⁾ حكم جهاد مسلمين را در برابر روسيه جايز شمرد.»⁽²⁰⁾

آيت‌الله مجاهد مسأله را با دولت ايران در ميان گذاشت و نظر شاه را در مورد جهاد جويا شد. «او به كارداران درگاه شاهنشاه ايران نگاشت كه اين هنگام جهاد با جماعت روسيه فرض افتاد. پادشاه اسلام را دراين امر رأي بر چگونه است؟ شهريار تاجدار فرمود كه ما پيوسته به انديشه جهاد شاد بوده‌ايم و خويشتن را از بهر ترويج دين و رونق شريعت نهاده‌ايم».⁽²¹⁾

«چون علماي نجف، دولت را براي جهاد عامه موافق ديدند با تدارك لازم به عزم جهاد با روسيه به ايران وارد شدند. عموم ايرانيان پايبند به دين و وطن براي استقبال علما شتافتند و از آنان پذيرايي شايان به عمل آوردند. علما به هر محل و مكاني كه ورود مي‌نمودند، حسّ وطن‌پرستي را بين عموم شايع و آن‌ها را بر ضد دولت روسيه تحريك و تشويق نموده، از همان روز ورود به وسيله معتمدين خود، نامه‌ها به تمام فضلاي بلاد اسلامي به تحرير آوردند و تمام مسلمين را به اقدام جهاد دعوت كردند.»⁽²²⁾

سرانجام آيت‌الله مجاهد «درعشر آخر شوال المكرم [1241] وارد تهران شد و تمامت شاهزادگان و علماي بلاد جنابش را پذيره شدند و شهريارش عظيم گرامي بداشت... پس آقا سيد محمد دل شاد كرد و با هر يك از علماي ايران مكتوبي نگار داد كه به حضرت شهريارگرد آيند و مردم را از بهر جهاد تحريض كنند.»⁽²³⁾

« روز هفدهم ذيقعده جناب‌آقا‌سيدمحمد و حاجي ملامحمد جعفراسترآبادي و آقا سيدنصرالله استرآبادي و حاجي سيدمحمدتقي قزويني و سيدعزيزالله طالش و ديگر علما و فضلا وارد لشكرگاه گشتند و شاهزادگان و امراي ايشان را پذيره كردند. در روز شنبه، هيجدهم، جناب حاجي ملا احمد نراقي كاشاني كه از تمامت علماي اثني عشريه فضيلتش بر زيادت بود، به اتفاق حاجي ملا عبدالوهاب قزويني و جماعتي ديگر از علما و حاجي ملا محمد ميرحاجي ملااحمدكه او نيز قدوه مجتهدين بود از راه برسيد. جماعت شاهزادگان و قاطبه امرا و اعيان نيز به استقبال بيرون شتافتند و جنابش را با تكبير و تهليل و سكانت در محلي جليل فرود آوردند و اين جمله مجتهدين كه انجمن بودند، به اتفاق فتوا راندند كه هر كس از جهاد با روسيان باز نشيند، از اطاعت يزدان سربرتافته، متابعت شيطان كرده باشد.»⁽²⁴⁾

سرانجام علما به سوي آذربايجان حركت كردند. سفراي روس پيام صلح به ايران آوردند. وقايع‌نگار مي‌نويسد:

«در همين اثنا كه سفير مذكور دم از دوستي و يگانگي مي‌زد، ناگاه پيكي از طريق مرز با مكتوب سربسته از طرف مرزداران واصل گرديد: سرحدداران روسيه شب هنگام به ايروان تجاوز كرده، با رفتار موحش، به يكي از قراء ايروان تاخت آورده و چون اهالي پايداري كرده‌اند، قريه را به توپ بسته، بعد از قتل يك عده مرد و زن و كشتن اطفال معصوم قريه را متصرف شدند. پس از وقوف، مجتهدين جنگ با روسيه را واجب دانستند و نايب‌السلطنه (عباس ميرزا) هم با عقيده علما موافق بود... سفير مزبور آن چه كوشش كرد كه جدال بين دو دولت صورت نگيرد، به جز انكار و اصرار در جنگ از عباس ميرزا و علما جوابي نشنيد».⁽²⁵⁾

سرانجام جنگ بين سپاهيان ايران و روس درگرفت و به سرعت با پيروزي سپاهيان مسلمان به پيش مي‌رفت. «ايرانيان به قدري در عمليات خود پيروزمند بودند كه در عرض كمتر از يك ماه تمام شهرهاي شيروان، شاماخي ، طالش، گنجه، همگي دوباره به تصرف نيروهاي شاه ايران درآمدند»، ⁽²⁶⁾ اما با كمال تأسف شاه حريص و زرپرست ايران «از دادن پول براي تجهيز خودداري نمود. ارتش ايران منحل گرديد. روس‌ها از نيروهاي امدادي كه به آن‌ها مي‌رسيد، منتهاي استفاده را مي‌نمودند».⁽²⁷⁾ به هر حال جنگ مغلوبه شد و شكست ايرانيان آغاز شد.

ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار، علت شكست سپاه ايران را اشتباه تاكتيكي عباس ميرزا مي‌داند: يكي ساده‌انگاري وي بود كه قول كيورگ ارمني را پذيرفت و دست از قلعه شوشي (شهر شيشه) برداشت، اما وي به عباس ميرزا خيانت كرد. دومين اشتباه وي اين بود؛ هنگامي كه جنگ در حوالي گنجه با برتري ايرانيان به شدت ادامه داشت و عباس ميرزا «به خيال اين كه عده اميرزادگان در صف جلو واقع و مشغول جدال هستند و مبادا هدف گلوله توپ دشمن قرار گيرند، يكي از سواران ناديده جنگ را احضار نموده، به وي دستور داد كه از بين سواران گذشته، در صف جلو به اميرزادگان اطلاع دهد كه خود را از جلو صف به عقب سپاه انتقال دهند. سوار كم تجربه به جاي اين كه پيغام نايب‌السلطنه را به نحو شايسته  و بي‌صدا به اميرزادگان برساند، برخلاف با عجله هر چه تمامتر بين سپاه زده، خود را به صف جلو سپاه رسانيده با صداي بلند بر ملا گفت: اميرزادگان! حسب‌الامر خود را از اين هنگامه خارج نمايند. اميرزادگان به محض وصول اين خبر، صف جلو را شكسته از رديف جدا شده، بدون مقدمه عقب‌نشيني كردند. سواران كم تجربه چون خارج شدن شاهزادگان را از صف جلو مشاهده كردند، بناي هلهله و ولوله را گذاردند. همين روش، سبب شد كه سپاه تعادل خود را از دست داد... نايب‌السلطنه وقتي پي به خبط و اشتباه خود برد كه ديگر سودي نداشت و چون چنان ديد در شب با سپاه فراري، خود را به كنار ارس رسانيد، در نتيجه رسيدگي به تعداد لشگر، دو قسمت سپاه، به واسطه عدم ملاحظه بعدي او تلف شده بودند.»⁽²⁸⁾ اين موضوع را نيز مرحوم سپهر نقل كرده و مي‌نويسد: «نايب‌السلطنه در انديشه رفت كه مبادا فرزندان را كه نوآموز كارزارند، در آن ظلمت جنگ آسيبي رسد. كسي به شتاب فرستاد كه ايشان را بركنار كارزار باز دارند... سربازان چنان فهم كردند كه ايشان طريق فرار گرفتند، لاجرم بي‌اين‌كه رزمي دهند و حمله افكنند، به جمله سر بركاشتند و بارگيرهاي لشكر عراقي و بختياري را كه به كار جنگ بودند بر نشسته، راه فرار برداشتند. جماعت مازندراني و عراقي چون اين بديدند، نيروي جنگ از ايشان برفت و از دنبال هزيمت شدگان برفتند.»⁽²⁹⁾

به هر حال حكومتگران قاجار نتوانستند از اين فرصت به دست آمده و بسيج ملي استفاده كنند و اين شكست موجب بيماري آيت‌الله سيدمحمدمجاهد شد و به قول سپهر «اين هنگام جناب آقا سيدمحمد كه در ميان علماي ايران فحلي (نري) نامبردار بود، مزاجش از اعتدال بگشت»⁽³⁰⁾ و «در تبريز، مريض و در عرض راه به جوار رحمت الهي پيوست و از كشاكش امورات جهاد و دنياي بي‌بنياد رست»⁽³¹⁾ و سرانجام اين جنگي كه با همّت و تلاش علما مي‌رفت تا حيثيت از دست رفته ايران را بازگرداند با غفلتي نابخشودني بار دگر منجر به قرارداد نكبت‌بار تركمانچاي شد.

قيام مردم تهران بر ضد سياست روس و نقش آيت‌الله ميرزا مسيح تهراني

پس از شكست ايران از روس و انعقاد قرارداد ننگين تركمانچاي، غرور ملي و مذهبي مردم شكسته شد. جنگي كه بيشترين نيرو و مخارج آن برعهده مردم بود، شكست آن موجب غمزدگي ملت ايران شد. يك سال بعد روسيه، الكساندر سرگيويچ گريبايدوف را به همراه هيئتي به عنوان وزير مختار جهت اجراي عهدنامه به ايران اعزام كرد.

وي در مسير راه تا تهران به بدرفتاري با مردم ايران پرداخت و سرانجام 5 رجب 1244 ق وارد تهران شد. مؤلف «ناسخ‌التواريخ» درباره اخلاق وي مي‌گويد: «گريبايدوف را تكبر و تنمري غيرمعروف بود... سخن به غلظت و خشونت همي گفت.»⁽³²⁾ همراهان فاتح گريبايدوف در بين مردم شكست خورده، مست شراب و غرور به تحقير مي‌پرداختند. گريبايدوف ابتدا براي اجراي فصل 13 قرارداد در صدد استرداد اسيران جنگي برآمد، اما در اين كار چنان افراط كرد كه حريم خانه مردم مسلمان را مورد تجاوز قرار مي‌داد. به نوشته جهانگير ميرزا، پسرعباس ميرزاي نايب‌السلطنه، گريبايدوف «بدون اذن و استحضار امناي دولت ايران كسان خود را از ارامنه و روسيه به خانه‌هاي مسلمانان مي‌فرستادند و ايشان خودسر داخل خانه‌هاي مردم شده، اظهار مي‌داشتند كه بايد نمايندگان ما جميع اناثيه (زنان) آن خانه را ديده، اگر زني از گرجستان باشد به خانه ايلچي (سفير) برده تا ايلچي بالمشافهه تحقيق رضا و عدم رضا در ماندن و نماندن او در مملكت ايران نمايد و مكرر اين حركت از گريبايدوف صادر شد و از اناثيه اهل اسلام با اين نحوها به خانه خود برده، شب‌ها نگاهداري مي‌كرد».⁽³³⁾

اعمال گريبايدوف بر مسلمانان سخت گران آمد. آن‌ها ابتدا نزد «امناي دولت عليّه ايران شكايت بردند»، اما آن‌ها سعي «در اسكات مسلمانان» نمودند و يكي، دو بار به گريبايدوف هم تذكر دادند، اما فايده نبخشيد. ميرزا صادق وقايع‌نگار سخت‌گيري گريبايدوف نسبت به زنان مسلمان گرجي‌الاصل را تا حدي مي‌داند كه مي‌گويد: «دو نفر از اسرا با عقيده پاك مسلمان شده بودند و دعوت سفير روسيه را اجابت نكردند. در نتيجه فشار، هر دو در منزل يكي از علما پناهنده شدند. ولي امناي دولت به سفير اطمينان دادند كه آن دو را پس از چند روز از آن پناهگاه خارج نموده، تحويل دهند».⁽³⁴⁾ گريبايدوف هر روز به اعمال تحريك‌آميز خود مغرورانه افزود تا اين كه وي دو زن مسلمان شوهردار را كه بچه نيز داشتند، از آصف‌الدوله درخواست كرد. آصف‌الدوله از ترس اين كه مبادا متهم به تحريك عوامل روس شود، آن دو زن را به سفارت روس تحويل داد. «ايشان در سراي او به تلاوت قرآن مشغول شدند و علماي اسلام را از حال خويش اعلام دادند»⁽³⁵⁾ و سرانجام جان مسلمانان به تنگ آمد، نااميد از دولت، رو به درگاه علما نهادند. جهانگير ميرزا نقل مي‌كند كه «مسلمانان را كه كمال دلتنگي از اين اعمال داشتند، به مقام عجز و تظلم درآورده، در دولت سراي افضل الفضلاء مجتهدالعصر والزمان، حاجي ميرزا مسيح ـ رحمه‌الله ـ جمع آمده زبان به تظلّم و تشكّي گشوده»؛ شكايت اول مردم از بي‌تفاوتي حكومت بود «و از عدم اعتناي خاقان (شاه) مغفور نيز در اين باب اظهار دلتنگي نمودند».

حاج ميرزا مسيح به حكم وظيفه مسلماني و رهبري مردم ابتدا دست به هيچ عملي نزد، بلكه مراتب امر به معروف را، حتي نسبت به بيگانه مراعات كرد. «حاجي ميرزا مسيح ـ رحمه‌الله ـ نظر به تكليف مسلماني، كسي به نزد ايلچي (گريبايدوف) فرستاد. طلب اناثيه (زنان) اهل اسلام را ... نمود»، اما گريبايدوف مغرور به جاي پاسخ منطقي و رعايت فرهنگ ديگران «در جواب، سخنان درشت گفته». مردم ازاين بي‌اعتنايي و غرور اين شخص بيگانه «پريشان شده، محلات و محالات را خبر كرده و جميع كسبه و رعايا از زن و مرد اسلحه پوشيده و اكثر نوكر باب دولتي نيز به جهت اسلام، ترك آمدن ارگ مباركه را كرده، به دولت سراي مجتهدالعصر والزماني جمع آمدند».⁽³⁶⁾

اين خبر سرتاسر تهران را درنورديد و خون مردم را به جوش آورد. «از طرفي هم سكوت امناي دولت در اين باره، بيشتر مردم و خاصه علما را تحريك نمود و خلاصه در هر گوشه و كنار شهر، موضوع ورد زبان عامه گرديد، به قسمي كه منجر به شورش عام و ازدحام هر طبقه در كوچه و بازار و گذرها شد». كم‌كم خبر از تهران فراتر رفت و موضوع به يك مسأله ملي تبديل شد. «آوازه اين پيشامد در ساير شهرها نفوذ نمود، به نحوي كه از هر شهري علما عازم طهران شدند و جامعه را براي شورش تشويق نمودند».⁽³⁷⁾ كم‌كم شهر، مقدمات يك قيام را تدارك مي‌ديد. ميرزا مسيح به همراه مردم به مسجد جامع رفتند و بازاريان به جمع مردم پيوستند و «دروب اسواق و خانات را بسته، به مسجد جامع مجتمع گشتند.» باز مرحوم مجتهد مسيح تهراني خواست تا موضوع را با مسالمت و مصالحه حل كند و «كسان به نزد [ژنرال] گريبايدوف فرستاد و از او دوباره خواهش استرداد اناثيه اسلام را نمودند و گريبايدوف نيز كسان خود را كه قريب دويست نفر بودند جمع آورده، به حفظ خانه خود مشغول شده، كسان ميرزاي مجتهد را به عتاب‌هاي درشت و خطاب‌هاي سخت مخاطب ساخته، معاودت داد...».

شاه افرادي را براي جلوگيري از مردم به مسجد فرستاد؛ اما مردم فرستادگان شاه را مورد سرزنش قرار دادند. ميرزا مسيح براي اتمام حجت براي سومين بار، چند نماينده نزد گريبايدوف فرستاد، اما اين مرد نادان «دو، سه نفر از اهل اسلام را كه جناب ميرزا فرستاده بود مقتول ساخته، ساير خدمتكاران ايلچي نيز از بام و ديوارهاي خانه بناي تفنگ اندازي گذاشته، جمعي از اهل اسلام را مجروح ساختند». مردم پس از اين واقعه از مسجد بيرون آمدند و رو به سفارت نهادند. شاه ظل‌السلطان را با جمعي از دولتيان براي جلوگيري از مردم فرستاد، اما مردم «از ديدن احوال، كسان ظل‌السلطان را در كوچه‌ها به سنگ و چوب گرفته، هجوم به سر خانه ايلچي آوردند».⁽³⁸⁾ دراين كه چند نفر از مردم ايران كشته شده‌اند در منابع دست اول آمار مختلف است، از 1 نفر تا 80 نفر به ثبت رسانده‌اند. به هر حال مردم عصباني «از در و ديوار خانه گريبايدوف صعود كرده، به سراي او رفتند و او را با 37 تن از مردان او مقتول نمودند و هر چه در آن سراي بود به غارت برگرفتند و خانه را نيز ويران كردند... از ميانه ملسوف (Malzov ) نامي كه نايب اول گريبايدوف بود با يك تن ملازم او، خود را به بيغوله‌اي دربرده، زنده بماند».⁽³⁹⁾

دولت ايران از اين موضوع سخت ترسيد و جنازه‌ها را با احترام به كليسا برد و بازمانده سفارت را نوازش داد. فتحعلي شاه براي عذرخواهي، پسر عباس ميرزا به نام خسرو ميرزا را به دربار امپراطور روس فرستاد. امپراطور روس چون در حال جنگ با عثماني بود و ملسوف، كاردار باقي مانده از حادثه نيز از رفتار نامناسب گريبايدوف نزد دولت روس پرده برداشت، ماجرا با اعدام يكي از سران حمله به سفارت و تبعيد حاجي مسيح تهراني خاتمه يافت.

پس از صدور حكم تبعيد ميرزا مسيح، وي براي خداحافظي به مسجد آمد، اما «شورش عوام از نخست‌ بار بر زيادت شد. مردم شهر از داني و نامي نزديك او انجمن شده، غوغا برداشتند و اين نوبت آتش غضب پادشاه زبانه زدن گرفت و بيم آن بود كه حكم به قتل عام نمايد».⁽⁴⁰⁾ سرانجام ميرزا مسيح مجتهد با وساطت مرحوم كلباسي شبانه به دور از چشم مردم به عتبات عاليات سفر كرد و اين سومين رويارويي خونين عالمان شيعه با دشمن بيگانه بود كه شعاع آن درگيري بين علما و دولت را نيز فراگرفت.

پي‌نوشت‌هاــــــــــــــــــــــــ

1. سيد تقي نصر، ايران در برخورد با استعمارگران، چاپ 1363، ص 187
2. ناصر نجمي، ايران در ميان طوفان، چاپ كانون شريعت، 1363 ، ص 50.
3. ميرزا صادق وقايع نگار، تاريخ جنگ‌هاي ايران وروس، به كوشش حسين آذر، تصحيح اميرهوشنگ آذر، چاپ اول، 1369، ص 172.
4. محمدباقر خوانساري، روضات‌الجنات ج2، صص 200 ـ 206.
5. عقيقي بخشايشي، فقهاي نامدار شيعه، ص 292.
6. محمدحسن رجبي، رسايل و فتاواي جهادي، ص 23.
7. ر.ك. به: علي دواني، نهضت روحانيون ايران ، ج 8 ، ص 623 و آقا محمدكرمانشاهي ، مرات احوال جهان‌نما، ص 129 و ميرزا محمدباقر خوانساري ، پيشين، ج 4، ص 399.
8. محمدحسن رجبي، پيشين، صص 25 ـ 54.
9. ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار، پيشين، ص 172.
10. سرپرسي سايكس، تاريخ ايران، ترجمه سيدمحمدتقي داعي گيلاني، چاپ دنياي كتاب، 1370، ص 459.
11. محمدتقي لسان‌الملك (سپهر)، ناسخ‌التواريخ (تاريخ قاجاريه)، ج 1، تهران، اساطير، 1377، ص 356.
12. همان مدرك، ص 358.
13. ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار، پيشين، ص 230.
14. همان مدرك ، ص 232.
15. همان مدرك.
16. سرپرسي سايكس ، پيشين، ص 459.
17. ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار، پيشين، ص 232.
18. سرپرسي سايكس ، پيشين.
19. منظور، حاج ملارضا همداني است. براي اطلاع از متن فتوا ر.ك به: محمدحسن رجبي ، پيشين، ص 171.
20. همان مدرك، ص 233.
21. محمدتقي لسان‌الملك (سپهر)، ص 364.
22. ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار پيشين، ص 233.
23. محمدتقي سپهر، پيشين، ص 364.
24. همان مدرك، ص 365.
25. ميرزا محمدصادق، وقايع‌نگار، پيشين، ص 235.
26. سرپرسي سايكس، پيشين، ص 460.
27. همان مدرك، ص 461.
28. ميرزامحمدصادق ، وقايع‌نگار، ص 249.
29. محمدتقي لسان‌الملك، پيشين، ص 373.
30. همان مدرك، ص 374.
31. رضا قلي‌خان هدايت، فهرست‌‌التواريخ، به تصحيح دكتر عبدالحسين نوايي و ميرهاشم محدث، چاپ پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1373، ص 402.
32. محمدتقي لسان‌الملك، پيشين، ص 419.
33. جهانگير ميرزا ميرعباس، تاريخ نو، به سعي و اهتمام عباس اقبال، ص 121.
34. محمدتقي لسان‌الملك (سپهر)، پيشين، ص 420.
35. همان مدرك، ص 420.
36. جهانگير ميرزا، ص 122.
37. ميرزا محمدصادق وقايع‌نگار، پيشين، ص 293.
38. جهانگير ميرزا، صص 122 و 123.
39. محمدتقي لسان‌الملك (سپهر)، پيشين، ص 421.
40. همان مدرك، ص 427.